De recente SIRE-campagne ‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’ van SIRE raakt een gevoelige snaar. We leven in een tijd waarin meningen verharden, algoritmes ons voeden met bevestiging en verschil al snel als bedreiging voelt. De oproep is helder: verlies elkaar niet. Blijf in gesprek. Houd de relatie intact.
Maar misschien vraagt deze tijd om een radicalere stap. Misschien moeten we juist bereid zijn om onszelf te verliezen.
Polarisatie ontstaat waar identiteit stolt, vastroest. Waar ‘ik’ samenvalt met ‘mijn mening’. Waar een mening niet langer een gedachte is, maar waarheid wordt. In zo’n klimaat wordt elk meningsverschil een aanval op wie ik bén. Luisteren wordt strategisch wachten tot ik weer mag spreken, in de aanval mag.
Wat als we, in plaats van elkaar niet te verliezen, bereid zijn om onszelf even kwijt te raken? Niet in de zin van zelfverloochening of grenzeloosheid, maar als oefening in ‘losser in ons vel zitten’. Ik schilderde laatst een ruimte en ik was heel erg blij met het resultaat. Ik vond het een mooie, warme, mosterdgele kleur. Een bezoeker noemde de kleur enkele weken later ‘grauw’ en ik voelde, hoe kortstondig ook, een kleine steek, een lichte irritatie richting die ander opkomen. Grauw? Grauw??? Het voelde heel even alsof ze mij ‘grauw’ noemde.
Jezelf verliezen betekent: je gelijk niet onmiddellijk hoeven halen. Je verhaal niet meteen hoeven vertellen, jezelf niet hoeven verdedigen. Het betekent ruimte maken waardoor en waarin iets nieuws kan ontstaan – tussen jou en mij. In die ruimte verschuift de aandacht van verdedigen naar onderzoeken. Van reageren naar leren, groeien.
Wie zichzelf even durft te verliezen, ontdekt vaak iets onverwachts: dat er onder al die meningen een gedeeld verlangen ligt. Naar erkenning. Naar veiligheid. Naar ertoe doen, gezien willen worden. Polarisatie speelt zich af aan de oppervlakte; verbinding ontstaat in de diepte. Maar die diepte wordt pas toegankelijk wanneer het ego niet voortdurend het woord voert.
Er is wel wat moed nodig voor deze beweging. Jezelf verliezen voelt immers vaak als controle loslaten. Het vraagt vertrouwen dat er iets fundamentelers is dan het verhaal dat ik over mezelf vertel. Dat mijn menselijkheid niet samenvalt met mijn gelijk. In dat vertrouwen kan ik luisteren zonder onmiddellijk te oordelen, zonder me aangevallen te voelen. Dat betekent overigens niet dat ik niet het gevoel of de gedachte mag hebben ‘jij ziet het fout’ of ‘wat een onzin, dit is een mooie kleur, niks grauws aan’. Het betekent dat ik niet geloof in die gedachte. Dat er een gedachte is, maar dat ik de gedachte niet ben.
Dit is misschien precies wat de campagne van SIRE beoogt, maar niet expliciet benoemt: verbinding vraagt om innerlijke of mentale flexibiliteit. Om het vermogen jezelf te openen, je blik te verruimen. Zowel een mening te hebben als tegelijkertijd het perspectief van de ander ook als waar te kunnen zien.
In een gepolariseerde samenleving is standvastigheid een deugd geworden. Maar misschien is flexibiliteit en adaptief vermogen urgenter. Misschien is het grotere risico niet dat we elkaar verliezen, maar dat we zo krampachtig onszelf vasthouden dat er geen ruimte meer is voor nieuwsgierigheid, voor een ontmoeting met de ander.
Wie zichzelf even kan verliezen, verliest de ander niet. Integendeel: juist daar, in de bereidheid om niet precies te weten wie ik ben of wat ik vind, kan echte verbinding ontstaan. Niet ondanks onze verschillen, maar dankzij de openheid die verschillen leert verdragen en waarderen.
Verdiepende training: Polarisatie? Geen probleem